Sytuacja związana z relokacją zwierząt z Zoo Łączna wywołała wiele emocji i pytań o funkcjonowanie ogrodów zoologicznych w Polsce. Głos w tej sprawie zabiera Andrzej Pabich, twórca Zoo Borysew, który od 18 lat rozwija jeden z największych prywatnych ogrodów zoologicznych w kraju. Zaniepokojony wydarzeniami w Łącznej postanowił przybliżyć rolę współczesnego zoo, jego misję, codzienne wyzwania oraz odpowiedzialność, jaka wiąże się z opieką nad ponad tysiącem zwierząt.
Zoo Borysew obchodzi w tym roku 18-lecie działalności. Jak narodził się pomysł stworzenia prywatnego ogrodu zoologicznego i jak wyglądały jego początki?
Historia Zoo Borysew zaczęła się znacznie wcześniej niż w 2008 roku, kiedy uzyskaliśmy formalny status ogrodu zoologicznego. Decyzję tę poprzedziły lata doświadczeń mojego syna, Dariusza Pabicha, który specjalizuje się w transporcie zwierząt egzotycznych pomiędzy ogrodami zoologicznymi w całej Europie. Dzięki tej działalności zdobywał praktyczną wiedzę o funkcjonowaniu ogrodów, wymaganiach poszczególnych gatunków, zasadach ich transportu, aklimatyzacji i opieki.
Początkowo prowadziliśmy prywatną, zarejestrowaną hodowlę zwierząt egzotycznych, w której nie było drapieżników. Nie planowaliśmy jeszcze tworzenia dużego ogrodu zoologicznego. Jednak zainteresowanie osób, które odwiedzały naszą hodowlę, było tak duże, że zaczęliśmy poważnie myśleć o jej rozwoju i udostępnieniu szerszej publiczności. W ten sposób zrodziła się decyzja o wystąpieniu o zezwolenie na prowadzenie ogrodu zoologicznego. Byliśmy jednymi z pierwszych prywatnych podmiotów w Polsce, które przeszły taką procedurę.
Chciałbym podkreślić jedną rzecz: ogrodu zoologicznego nie da się stworzyć wyłącznie na podstawie biznesplanu i kalkulacji przyszłych zysków. To przedsięwzięcie, które wymaga ogromnej wiedzy, wieloletniego doświadczenia, odpowiedzialności i przede wszystkim pasji do zwierząt. Ktoś, kto traktuje zoo wyłącznie jako inwestycję mającą przynosić szybki dochód, wcześniej czy później zderzy się z rzeczywistością. Zwierzęta wymagają opieki przez 365 dni w roku, niezależnie od pogody, liczby zwiedzających czy sytuacji ekonomicznej.
Zaczynaliście Państwo od 14 hektarów. Dzisiaj ogród zajmuje 26 hektarów. Jak finansuje się tak dynamiczny rozwój prywatnego zoo?
Przede wszystkim ogromną pracą, konsekwencją i reinwestowaniem wypracowanych środków. Korzystamy z kredytów i leasingów. Tak naprawdę rozwój ogrodu przez wszystkie te lata opierał się na inwestowaniu środków własnych oraz przychodów uzyskiwanych od zwiedzających.
Trzeba pamiętać, że sytuacja prywatnego ogrodu zoologicznego jest zupełnie inna niż ogrodu prowadzonego przez samorząd. Publiczne ogrody zoologiczne mogą korzystać z finansowania swoich organizatorów, w tym środków przeznaczanych na bieżące funkcjonowanie i inwestycje. My nie otrzymujemy takich dotacji celowych z budżetów samorządowych. Musimy samodzielnie wypracować środki na utrzymanie zwierząt, wynagrodzenia pracowników, leczenie, wyżywienie, ogrzewanie, modernizację wybiegów i kolejne inwestycje.
A przecież wymagania dotyczące dobrostanu zwierząt są takie same. Tygrys w prywatnym ogrodzie potrzebuje dokładnie takiej samej opieki, przestrzeni i specjalistycznego żywienia jak tygrys w ogrodzie samorządowym.
Dzisiaj Zoo Borysew to 26 hektarów, ponad tysiąc zwierząt i około 130 gatunków. Ale za tymi liczbami stoją lata inwestycji, często trudnych decyzji finansowych i ogromnego osobistego zaangażowania całej rodziny.
Nigdy nie traktowałem Zoo Borysew jako przedsięwzięcia nastawionego wyłącznie na zysk. Dochód jest potrzebny, ponieważ pozwala nam realizować misję ogrodu, rozwijać go i zapewniać zwierzętom coraz lepsze warunki. To zasadnicza różnica.
Panie Andrzeju, wydarzenia w Zoo Łączna wywołały ogromne poruszenie. Jak Pan, jako wieloletni właściciel ogrodu zoologicznego, ocenia tę sytuację?
Z dużym niepokojem obserwuję to, co dzieje się wokół Zoo Łączna. Nie chcę oceniać kwestii, których szczegółów nie znam, ale jedno mogę powiedzieć z pełnym przekonaniem: w każdej sytuacji, niezależnie od okoliczności, najważniejsze musi być dobro zwierząt. Każda decyzja dotycząca ich przyszłości, a szczególnie transportu i zmiany miejsca pobytu, powinna uwzględniać ich bezpieczeństwo, zdrowie i poziom stresu.
Zoo Borysew nie miało żadnego związku z działaniami prowadzonymi w Łącznej. Nie przyjęliśmy stamtąd żadnego zwierzęcia. O sytuacji dowiedzieliśmy się z mediów. Chciałbym jednak wykorzystać tę dyskusję, żeby pokazać, czym naprawdę jest współczesny ogród zoologiczny i jak ogromna odpowiedzialność spoczywa na osobach, które go prowadzą.
Zoo Borysew obchodzi w tym roku 18-lecie działalności. Jak zmienił się ogród przez ten czas?
Kiedy zaczynaliśmy w 2008 roku, ogród zajmował 14 hektarów. Dzisiaj to już 26 hektarów, ponad tysiąc zwierząt reprezentujących około 130 gatunków z różnych zakątków świata. Ale najważniejsza zmiana nie dotyczy powierzchni czy liczby mieszkańców.
Przez te 18 lat stworzyliśmy miejsce, które realizuje trzy niezwykle ważne zadania: ochronę gatunków, edukację przyrodniczą i współpracę ze środowiskiem naukowym. Współczesne zoo nie może być wyłącznie atrakcją turystyczną. Musi uczestniczyć w budowaniu świadomości ekologicznej i podejmować realne działania na rzecz zachowania różnorodności biologicznej.
Nieustannie inwestujemy w nowe przestrzenie, budynki i rozwiązania poprawiające warunki życia zwierząt. Rozwój ogrodu jest procesem, który właściwie nigdy się nie kończy.
W Zoo Borysew każdego roku rodzi się wiele zwierząt. Czy można mówić o prawdziwym baby boomie?
Zdecydowanie tak. Narodziny są dla nas zawsze wielkim wydarzeniem. Przez 18 lat doczekaliśmy się około 1500 narodzin. Trzeba jednak podkreślić, że rozmnażanie zwierząt w profesjonalnym ogrodzie zoologicznym nie jest przypadkowe.
Wszystkie narodziny są kontrolowane i ewidencjonowane. Prowadzimy dokumentację hodowlaną, analizujemy pochodzenie zwierząt i współpracujemy z innymi ogrodami zoologicznymi, również zagranicznymi. Wymiana osobników pozwala odpowiedzialnie zarządzać pulą genetyczną, ograniczać ryzyko chowu wsobnego i tworzyć właściwe warunki do utrzymywania zdrowych populacji.
Nie chodzi o to, żeby zwierząt było jak najwięcej. Chodzi o to, żeby każde z nich miało zapewnioną odpowiednią opiekę, a hodowla miała uzasadnienie i była prowadzona odpowiedzialnie.
Jedną z najważniejszych misji współczesnych ogrodów zoologicznych jest ochrona gatunków zagrożonych wyginięciem. Jaką rolę odgrywa w tym zakresie Zoo Borysew?
Ochrona zagrożonych gatunków to jeden z fundamentów naszej działalności. Współczesny ogród zoologiczny nie może ograniczać się do prezentowania zwierząt zwiedzającym. Powinien uczestniczyć w zachowaniu różnorodności biologicznej, szczególnie w przypadku gatunków, których przetrwanie w środowisku naturalnym jest zagrożone.
Przykładem są oryksy szablorogie, które przez wiele lat były uznawane za wymarłe na wolności. Dzięki międzynarodowej współpracy ogrodów zoologicznych, programom hodowlanym i działaniom reintrodukcyjnym udało się przywrócić je do naturalnego środowiska. To jeden z najbardziej wymownych dowodów na to, jak istotną rolę mogą odgrywać ogrody zoologiczne w ratowaniu gatunków.
W Zoo Borysew regularnie, niemal każdego roku, przychodzą na świat młode oryksy szablorogie. Każde takie narodziny są elementem odpowiedzialnej hodowli zachowawczej. Podobnie podchodzimy do rozmnażania innych cennych i zagrożonych gatunków.
Kluczową rolę odgrywają tutaj programy hodowlane, których celem jest utrzymanie zdrowych, zróżnicowanych genetycznie populacji zwierząt pod opieką człowieka. Dlatego tak ważna jest współpraca pomiędzy ogrodami zoologicznymi, wymiana osobników, dokumentowanie ich pochodzenia i odpowiedni dobór par hodowlanych. Nie chodzi o zwiększanie liczby zwierząt za wszelką cenę, ale o zachowanie wartościowej puli genetycznej dla przyszłych pokoleń.
Każde narodziny przedstawiciela gatunku zagrożonego wyginięciem to coś więcej niż sukces hodowlany. To kolejna szansa na zachowanie gatunku, który bez pomocy człowieka mógłby bezpowrotnie zniknąć z naszej planety.
Właśnie dlatego uważam, że profesjonalne ogrody zoologiczne są dziś ważnym ogniwem światowego systemu ochrony przyrody. Nasza odpowiedzialność nie kończy się na zapewnieniu zwierzętom właściwych warunków życia. Obejmuje również troskę o przyszłość całych gatunków.
Od początku mieszka Pan na terenie ogrodu. Czy można w takiej sytuacji oddzielić życie prywatne od zawodowego?
W moim przypadku to praktycznie niemożliwe. Zoo jest częścią mojego życia przez całą dobę. Mieszkam tutaj, obserwuję zwierzęta, znam ich zachowania, reaguję na problemy. Nie da się po prostu zamknąć biura o szesnastej i przestać myśleć o tym, co dzieje się w ogrodzie.
Bywały sytuacje, kiedy młode zostały odrzucone przez matki i trzeba było walczyć o ich życie. Niektóre z tych zwierząt osobiście karmiłem, pielęgnowałem i odchowywałem. To wymagało wielu nieprzespanych nocy, cierpliwości i ogromnego zaangażowania.
Dla mnie te zwierzęta nigdy nie były tylko pozycjami w ewidencji. Każde ma swoją historię i swoje potrzeby. Oczywiście profesjonalną opiekę zapewnia cały zespół specjalistów, opiekunów i lekarzy weterynarii, ale ja również czuję się osobiście odpowiedzialny za ich los.
Prowadzenie tak dużego ogrodu zoologicznego musi wiązać się z ogromnymi kosztami. Jak udaje się pogodzić dobrostan zwierząt z ekonomią?
To jedno z największych wyzwań. Codziennie musimy zapewnić wyżywienie ponad tysiącu zwierząt, specjalistyczną opiekę weterynaryjną, odpowiednie warunki środowiskowe, ogrzewanie pomieszczeń, utrzymanie wybiegów i pracę wykwalifikowanego personelu. Do tego dochodzą nieustanne inwestycje w infrastrukturę, edukację i rozwój ogrodu.
Nie możemy zrezygnować z ogrzewania egzotarium czy leczenia chorego zwierzęcia tylko dlatego, że mamy mniej zwiedzających. Te koszty ponosimy przez cały rok, niezależnie od sezonu turystycznego.
Od początku ogromną część wpływów z biletów przeznaczamy na utrzymanie i rozwój ogrodu. Angażuję również własne środki finansowe. Jednocześnie prowadzimy działalność w sposób odpowiedzialny ekonomicznie. Zoo nie generuje strat, wywiązuje się ze zobowiązań i odprowadza podatki.
To dowód, że można łączyć działalność gospodarczą z misją społeczną i ochroną przyrody. Trzeba jednak pamiętać, że ogród zoologiczny nie jest zwykłym przedsiębiorstwem. Tutaj każda decyzja finansowa może mieć bezpośredni wpływ na życie zwierząt.
Dużo mówi Pan o edukacji. Dlaczego Zoo Borysew zdecydowało się zainwestować we własny program edukacyjny?
Ponieważ uważam, że edukacja jest jednym z najważniejszych zadań współczesnych ogrodów zoologicznych. Chcemy, aby dzieci wychodziły od nas nie tylko z pięknymi wspomnieniami, ale przede wszystkim z wiedzą i większą wrażliwością na przyrodę.
Dlatego w 2024 roku zainwestowaliśmy w aktualizację naszego autorskiego programu edukacyjnego Akademii Zoo Borysew, przygotowanego przez specjalistę i dostosowanego do szkolnej podstawy programowej. Nie są to przypadkowe pogadanki o zwierzętach, ale przemyślane zajęcia dydaktyczne, które uzupełniają wiedzę zdobywaną w szkole.
Bardzo ważna jest dla nas rekomendacja łódzkiego oddziału Związku Nauczycielstwa Polskiego. To potwierdzenie, że nasza oferta ma wartość edukacyjną.
Dzieci mogą u nas obserwować zwierzęta, poznawać ich zachowania, dowiadywać się, dlaczego gatunki wymierają i co każdy z nas może zrobić, żeby chronić środowisko. Wierzę, że właśnie takie doświadczenia budują odpowiedzialne postawy na całe życie.
Wróćmy do kwestii ratowania zwierząt. Zoo Borysew ma za sobą również trudne doświadczenia związane z przyjmowaniem zwierząt interwencyjnych. Co wydarzyło się ponad trzy lata temu?
To historia, o której niewiele osób wie, a która bardzo dobrze pokazuje, jak skomplikowane bywają takie sytuacje.
Na prośbę prokuratury zgodziliśmy się przyjąć ponad sto zwierząt, kilkunastu gatunków, pochodzących z obiektów w Zakopanem i Radomsku. Zamknięto je po doniesieniach złożonych przez Towarzystwa Ochrony Zwierząt do prokuratury. Według informacji, które wówczas otrzymaliśmy, byliśmy jedynym ogrodem zoologicznym, który zdecydował się przyjąć tak liczną grupę zwierząt w tych okolicznościach.
Zanim zwierzęta trafiły do Borysewa, oczekiwały na decyzje właściwych organów w nieogrzewanych pomieszczeniach. Były zestresowane, część znajdowała się w złym stanie zdrowia. Nie mogliśmy pozostać obojętni.
Udostępniliśmy pomieszczenia przeznaczone do izolacji i kwarantanny, zorganizowaliśmy opiekę i zapewniliśmy niezbędne warunki. Wiedzieliśmy, że będzie to duże wyzwanie organizacyjne i finansowe, ale dobro tych zwierząt było najważniejsze.
Czy sprawa została już rozwiązana?
Niestety nie. Od ponad trzech lat ponosimy koszty utrzymania, wyżywienia i leczenia tych zwierząt, a ich sytuacja prawna wciąż nie została ostatecznie rozwiązana.
To ogromne obciążenie. Pomieszczenia, które, na początek, powinny służyć bieżącej izolacji i kwarantannie, pozostawały zajęte, a my musieliśmy zapewniać zwierzętom codzienną opiekę i odpowiednie warunki. W tym celu wybudowaliśmy nowe obiekty i przystosowaliśmy dostępne pomieszczenia, by dbać o dobrostan zwierząt, których sytuacja prawna wciąż nie jest do końca uregulowana.
Nie żałuję decyzji o ich przyjęciu, ponieważ uważam, że w tamtej sytuacji należało pomóc. Jednak takie doświadczenia pokazują, że interwencja nie może kończyć się w momencie przewiezienia zwierząt do innego miejsca.
Ktoś musi później przez kolejne miesiące, a czasem lata, ponosić odpowiedzialność za ich życie, zdrowie i utrzymanie. Potrzebne są sprawne decyzje właściwych instytucji oraz rozwiązania, które nie pozostawiają całego ciężaru organizacyjnego i finansowego po stronie ogrodu udzielającego pomocy.
W kontekście interwencji dotyczących zwierząt egzotycznych coraz częściej pojawiają się organizacje pozarządowe, w tym towarzystwa opieki nad zwierzętami. Jak ocenia Pan ich udział w odbieraniu i zabezpieczaniu takich zwierząt?
Uważam, że należy bardzo wyraźnie rozgraniczyć działalność interwencyjną organizacji zajmujących się ochroną zwierząt od specjalistycznej opieki nad dzikimi gatunkami egzotycznymi, szczególnie objętymi przepisami konwencji CITES.
Doceniam rolę organizacji społecznych w ujawnianiu przypadków znęcania się nad zwierzętami i reagowaniu na nieprawidłowości. Jednak samo prowadzenie działalności na rzecz ochrony zwierząt nie oznacza posiadania kwalifikacji, zaplecza technicznego ani kompetencji do sprawowania opieki nad każdym gatunkiem.
Zwierzęta egzotyczne wymagają specjalistycznej wiedzy dotyczącej ich biologii, żywienia, zachowania, transportu, kwarantanny i leczenia. W wielu przypadkach konieczne są również odpowiednie zezwolenia, warunki bezpieczeństwa oraz doświadczenie w postępowaniu z gatunkami niebezpiecznymi lub szczególnie wrażliwymi na stres.
Niepokoją mnie sytuacje, w których organizacje nieposiadające odpowiedniego przygotowania podejmują się zabezpieczania lub długotrwałego utrzymywania takich zwierząt. Wątpliwości dotyczące standardów opieki i kompetencji podmiotów zajmujących się zwierzętami egzotycznymi powinny być szczególnie wnikliwie analizowane przez właściwe organy. Dotyczy to również spraw budzących publiczne kontrowersje, takich jak działalność DOZ w Krynicy-Zdroju.
Nie może być tak, że zwierzę zostaje odebrane w imię jego ochrony, a następnie trafia w warunki, które nie gwarantują mu właściwej opieki i bezpieczeństwa.
Apeluję o jasne zasady dotyczące kwalifikacji podmiotów uczestniczących w takich interwencjach, weryfikację ich zaplecza i doświadczenia oraz skuteczny nadzór nad miejscami, do których trafiają zabezpieczone zwierzęta.
Nie chodzi o wykluczanie organizacji pozarządowych z działań na rzecz ochrony zwierząt, lecz o to, aby każda interwencja odbywała się zgodnie z prawem, przy udziale właściwych organów i specjalistów posiadających rzeczywiste kompetencje.
Zoo Borysew jest również firmą rodzinną. Jak wygląda jej przyszłość?
Od początku budowaliśmy Zoo Borysew jako przedsięwzięcie rodzinne. Dzisiaj jesteśmy w procesie sukcesji, a moi synowie mocno angażują się w zarządzanie i rozwój ogrodu.
To dla mnie bardzo ważne, ponieważ chciałbym, żeby to, co stworzyliśmy przez 18 lat, rozwijało się przez kolejne dziesięciolecia. Mamy ambitne plany inwestycyjne, rozwijamy infrastrukturę, poszerzamy ofertę edukacyjną i podejmujemy nowe wyzwania związane z ochroną gatunków.
Cieszy mnie również to, że nasza praca jest dostrzegana poza środowiskiem zoologicznym. Otrzymaliśmy trzykrotne wyróżnienie i nagrody w rankingu Forum Firm Rodzinnych magazynu „Forbes”, nagrody gospodarcze oraz certyfikaty turystyczne, w tym wyróżnienie Polskiej Organizacji Turystycznej dla najlepszego obiektu turystycznego województwa łódzkiego w 2024 roku.
Osobiście zostałem uhonorowany Brązowym Krzyżem Zasługi Prezydenta RP za działalność gospodarczą i charytatywną. To dla mnie ogromny zaszczyt, ale też zobowiązanie.
Największą satysfakcję daje mi jednak to, że z rodzinnego marzenia powstał ogród, który odwiedziły już ponad trzy miliony osób i który stał się ważnym miejscem na turystycznej mapie Polski.
Na koniec – czego chciałby Pan, aby opinia publiczna i instytucje odpowiedzialne za nadzór nad ogrodami zoologicznymi nauczyły się z wydarzeń w Zoo Łączna?
Przede wszystkim tego, że dobro zwierząt musi być zawsze najważniejsze. Niezależnie od tego, czy jest to prywatna zarejestrowana hodowla czy ogród prywatny ogród zoologiczny, samorządowy czy prowadzony w innej formule organizacyjnej, spoczywa na nim taka sama odpowiedzialność za życie i zdrowie zwierząt.
Chciałbym jednak zwrócić uwagę na jeszcze jeden problem, o którym w Polsce mówi się zdecydowanie za mało. Prywatne i publiczne ogrody zoologiczne podlegają tym samym przepisom dotyczącym ochrony zwierząt, wymaganiom hodowlanym i kontrolom właściwych instytucji. Nie oznacza to jednak, że funkcjonują w takich samych warunkach.
Prywatne ogrody muszą samodzielnie finansować swoją działalność, a jednocześnie mierzą się z ograniczeniami i obciążeniami, które w praktyce mogą być dla nich znacznie bardziej dotkliwe. Uważam, że potrzebujemy uczciwej dyskusji o zasadach funkcjonowania całego środowiska zoologicznego w Polsce.
Nie oczekujemy specjalnego traktowania ani przywilejów. Oczekujemy równych, przejrzystych zasad, proporcjonalnych wymagań i jednakowego podejścia instytucji kontrolnych, niezależnie od formy własności ogrodu. Jeśli istnieją różnice w stosowaniu przepisów czy nakładanych ograniczeniach, powinny one mieć jasne, merytoryczne uzasadnienie.
Apeluję również o stworzenie systemowych rozwiązań dotyczących finansowania opieki nad zwierzętami pochodzącymi z interwencji. Nie może być tak, że prywatny ogród, który decyduje się pomóc państwowym instytucjom i przyjąć zwierzęta wymagające natychmiastowej opieki, przez kolejne lata pozostaje sam z kosztami ich utrzymania i nierozwiązaną sytuacją prawną.
Przez 18 lat budowaliśmy Zoo Borysew, inwestując w nie, nie tylko pieniądze, ale również całe nasze życie. Chciałbym, żeby kolejne pokolenia mogły kontynuować tę pracę w stabilnym i sprawiedliwym otoczeniu prawnym.
Bo ostatecznie zwierzęta nie wiedzą, czy mieszkają w ogrodzie prywatnym, czy państwowym. Potrzebują dokładnie tego samego: bezpieczeństwa, profesjonalnej opieki i odpowiedzialnych ludzi.